करिब दुई हजार वर्षअघि बेलायतको एउटा सहरमा दुई–तीन वर्षको बालकको मृत्यु भयो।
उसको नाम के थियो? ऊ केटा थियो कि केटी? उसको मृत्यु कसरी भयो? उसका आमाबाबु को थिए?
यी कुनै पनि प्रश्नको निश्चित उत्तर इतिहासमा छैन।
तर त्यो परिवारले बालकलाई अन्तिम बिदाइ गर्दा चिहानमा राखेका केही वस्तु आजसम्म सुरक्षित छन् — एउटा सानो कप। एक जोडी जुत्ताका अवशेष। अनि कुखुराको सुन्दर आकृति।
तीमध्ये सबभन्दा साधारण देखिने वस्तु हो, माटोले बनेको सानो कप।
त्यति बेला यो कप किन चिहानमा राखिएको थियो होला?
के बालकले मृत्युपछि पनि भोक र तिर्खा महसुस गर्ला भन्ने चिन्ता थियो? के उसको आत्माले अर्को संसारसम्म पुग्न लामो यात्रा गर्नुपर्छ भन्ने विश्वास थियो?
यी प्रश्नको जबाफ खोज्दै पुरातत्त्वविदहरूले एउटा मार्मिक सम्भावना अघि सारेका छन्।
दुई हजार वर्षअघि सन्तान गुमाएको परिवारले मृत्युपछिको यात्रामा समेत आफ्नो बालकलाई केही अभाव नहोस् भन्ने कामना गरेको हुन सक्छ!
यो कुनै प्राचीन अभिलेखमा लेखिएको कथा होइन। एउटा चिहानमा फेला परेका वस्तुहरूको अध्ययनबाट गरिएको व्याख्या हो।
अहिले त्यही कप बेलायतको सिरेन्सेस्टरस्थित कोरिनियम संग्रहालयमा प्रदर्शन गरिएको छ। बेलायतको कट्सवोल्ड जिल्ला परिषदले यही अक्टोबर ७ मा सार्वजनिक गरेको विवरण अनुसार उक्त कप सन् २०११ मा उत्खनन गर्दा भेटिएको थियो। त्यसयता टुक्राटुक्रा अवस्थामा रहेका ती कपलाई पुनः जोडेर पहिलो पटक प्रदर्शनमा राखिएको हो।
एउटा चिहान, जसले पुरातत्त्वविदहरूलाई चकित बनायो
सन् २०११ को नोभेम्बरमा बेलायतको ग्लस्टरसायरस्थित सिरेन्सेस्टर सहरमा एउटा पुरानो ग्यारेज भएको ठाउँमा उत्खनन भइरहेको थियो।
प्राचीन रोमन साम्राज्यको समयमा यो सहर कोरिनियम नामले चिनिन्थ्यो।
सहरको पश्चिमी भागमा रहेको उक्त स्थान पहिले चिहान क्षेत्र थियो। आधुनिक निर्माण कार्यअघि जमिनको पुरातात्त्विक अध्ययन गर्ने क्रममा कट्सवोल्ड आर्कियोलोजीका अनुसन्धानकर्ताले त्यहाँ ७० वटा रोमनकालीन चिहान भेटेका थिए।
धेरै चिहानमा सामान्य वस्तु मात्रै थिए। तर एउटा चिहान अरूभन्दा फरक निस्कियो।
त्यसमा दुईदेखि तीन वर्ष उमेरको बालकको अवशेष थियो। बालकलाई काठको बाकसमा राखेर गाडिएको थियो। बाकसमा फलामका किला प्रयोग गरिएका थिए।
उसको खुट्टामा जुत्ता पनि लगाइएको थियो। लामो समय बितिसकेकाले जुत्ताको छाला वा अन्य भाग नष्ट भइसकेका थिए। फलामका साना किला मात्र बाँकी थिए।
चिहानमा थप दुई वस्तु पनि भेटिए।
एउटा पानी पिउने माटोको भाँडा र अर्को धातुले बनेको कुखुराको आकृति।
उत्खननमा संलग्न संस्था कट्सवोल्ड आर्कियोलोजीले सन् २०१३ र २०१४ मा सार्वजनिक गरेका विवरण अनुसार यी वस्तु दोस्रो शताब्दीको मध्यतिरका मानिन्छन्।
अर्थात्, आजभन्दा करिब १८५० देखि १९०० वर्ष पुराना।
सुरूमा अनुसन्धानकर्ताको ध्यान विशेषगरी धातुको कुखुरामा केन्द्रित भयो। त्यो कुनै साधारण खेलौना जस्तो थिएन।
करिब साढे १२ सेन्टिमिटर अग्लो कुखुराको आकृतिमा विभिन्न रङका इनामेल प्रयोग गरेर सजावट गरिएको थियो। त्यसका पखेटा, छाती, आँखा र शिर आकर्षक ढंगले बनाइएका थिए।
कुखुराको चुच्चो खुलेको थियो। हेर्दा भाले बास्न लागेको जस्तो देखिन्थ्यो।
रोमनकालका यस्ता आकृति अत्यन्त दुर्लभ मानिन्छन्। उत्खननपछि गरिएको तुलनात्मक अध्ययनले बेलायत, जर्मनी, नेदरल्यान्ड्स लगायत क्षेत्रमा यस्ता सीमित नमूना मात्रै भेटिएको देखाएको थियो।
तर वैज्ञानिकहरूलाई त्यसको सुन्दरता र दुर्लभताभन्दा अर्को प्रश्नले आकर्षित गर्यो — दुई–तीन वर्षको बालकसँग कुखुराको आकृति किन गाडियो?
त्यसको सम्भावित उत्तर रोमनकालीन धार्मिक विश्वासमा भेटियो।
मृत्युपछिको यात्रामा बाटो देखाउने कुखुरा!
प्राचीन रोमन समाजमा मर्करी नामका देवताको विशेष महत्त्व थियो।
मर्करीलाई देवताहरूका सन्देशवाहक मानिन्थ्यो। व्यापार, यात्रा र सञ्चारसँग पनि उनको सम्बन्ध थियो।
अर्को एउटा विश्वास अनुसार मृत मानिसको आत्मालाई मृत्युपछिको संसारसम्म पुर्याउन मर्करीले भूमिका खेल्थे।
रोमन धार्मिक कलामा मर्करीसँग कुखुराको आकृति पनि देखिन्छ।
भाले बिहान बासेर नयाँ दिन सुरू भएको संकेत दिन्छ। त्यसैले कुखुराको सम्बन्ध मर्करीसँग जोडिएको हुन सक्ने पुरातत्त्वविदहरूको व्याख्या छ।
सिरेन्सेस्टरको बालकको चिहानमा भेटिएको कुखुराले पनि यस्तै धार्मिक अर्थ बोकेको हुन सक्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार बालकको आत्मा मृत्युपछिको संसारतर्फ जाँदा सुरक्षित रूपमा गन्तव्यमा पुगोस् भन्ने कामनाले उक्त आकृति राखिएको सम्भावना छ।
यो व्याख्यालाई संग्रहालयकी निर्देशक एम्मा स्टुअर्टले पनि समर्थन गरेकी छन्।
उनका अनुसार बालकको आत्माले मृत्युपछिको यात्रामा बाटो नबिराओस् भनेर मर्करीसँग सम्बन्धित कुखुराको आकृति चिहानमा राखिएको हुन सक्छ।
उनी यसलाई दुःखद तर स्नेह र चिन्ताले भरिएको घटनाका रूपमा व्याख्या गर्छिन्।
यसको अर्थ त्यो परिवारले निश्चित रूपमा यही सोचेर कुखुरा राखेको थियो भन्ने होइन। बालकको परिवारको विश्वासबारे कुनै लिखित अभिलेख भेटिएको छैन। मर्करी र कुखुराको धार्मिक सम्बन्ध तथा चिहानमा वस्तु राख्ने तत्कालीन चलनका आधारमा यस्तो व्याख्या गरिएको हो।
सानो कपले थपेको अर्को प्रश्न
कुखुराको आकृति भेटिएपछि पुरातत्त्वविदहरूले त्यसको संरक्षण गरे। सन् २०१४ देखि यो कोरिनियम संग्रहालयमा प्रदर्शन हुँदै आएको थियो।
त्यही चिहानमा भेटिएको अर्को वस्तु भने लामो समय संग्रहालयको भण्डारण कक्षमै रह्यो।
त्यो थियो, माटोको सानो कप।
साना बालबालिकालाई दूध वा अन्य तरल पदार्थ खुवाउन प्रयोग गरिने यस्तो भाँडोमा तरल पदार्थ निकाल्ने सानो टुटी हुन्छ।
आजकल बालबालिकालाई दूध खुवाउन प्रयोग गरिने बोतलसँग यसको उद्देश्य केही मिल्छ।
सन् २०११ मा भेटिँदा यो कप फुटेर धेरै टुक्रामा विभाजित भइसकेको थियो। संरक्षण विशेषज्ञ लिन एजले यसको पुनर्निर्माण र संरक्षणको काम गरिन्। त्यसलाई विल्टसायरको कन्जर्भेसन एन्ड म्युजियम एड्भाइजरी सर्भिसको टोलीले अन्तिम रूप दियो।
यो कामका लागि फ्रेन्ड्स अफ कोरिनियम म्युजियमले आर्थिक सहयोग गरेको थियो।
यसरी करिब १५ वर्षपछि कप फेरि प्रदर्शनीयोग्य बन्यो।
अक्टोबर २०२६ मा संग्रहालयले कपलाई कुखुराको आकृतिसँगै राखेर प्रदर्शन सुरू गर्यो। उत्खननमा एउटै चिहानबाट भेटिएका यी दुई वस्तु लामो समयपछि फेरि एकै ठाउँमा आएका छन्।
यो कप आफैमा एउटा सामान्य घरेलु सामग्री थियो। तर बालकको चिहानमा भेटिएकाले यसको अर्थ फरक हुन सक्ने पुरातत्त्वविदहरू बताउँछन्।
संग्रहालय निर्देशक स्टुअर्टका अनुसार मृत बालकको आत्मालाई अर्को संसारसम्म पुग्ने यात्रामा पोषण मिलोस् भन्ने विश्वासले यस्तो कप राखिएको हुन सक्छ।
एकातिर बाटो देखाउने कुखुरा। अर्कातिर यात्रामा बालकलाई पोषण पुर्याउने कप।
यी दुई वस्तुलाई सँगै राखेर हेर्दा पुरातत्त्वविदहरूले एउटा परिवारको धार्मिक विश्वास र सन्तानप्रतिको चिन्ताको सम्भावित कथा देखेका छन्।
यद्यपि कप बालकले जीवित हुँदा प्रयोग गरेको थियो कि अन्त्येष्टिका लागि मात्रै राखिएको थियो भन्ने निश्चित छैन। यसमा वास्तवमै दूध वा अन्य पेय पदार्थ राखिएको थियो भन्ने प्रमाण पनि सार्वजनिक विवरणले पुष्टि गर्दैन।
दुई हजार वर्षअघि सन्तान गुमाउनु
आज बालबालिकाको मृत्यु परिवारका लागि असाध्यै पीडादायी घटना हो। प्राचीन रोमन समाजमा भने बालबालिकाको मृत्यु आजको तुलनामा धेरै सामान्य थियो।
त्यति बेला आधुनिक चिकित्सा, खोप, संक्रमणको प्रभावकारी उपचार र बालस्वास्थ्य सेवा उपलब्ध थिएनन्।
संग्रहालय निर्देशक स्टुअर्टले पनि रोमनकालमा शिशु मृत्युदर अहिलेभन्दा धेरै बढी रहेको बताएकी छन्।
तर एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ।
बालबालिकाको मृत्यु धेरै हुने समाजमा आमाबाबुले सन्तान गुमाउँदाको पीडा कम महसुस गर्थे त?
सिरेन्सेस्टरको चिहानले कम्तिमा यस्तो निष्कर्षलाई चुनौती दिन्छ।
त्यहाँ बालकको अन्त्येष्टिमा विशेष ध्यान दिइएको देखिन्छ। काठको बाकस, जुत्ता, कप र सुन्दर धातुको आकृति त्यसका भौतिक प्रमाण हुन्। यी वस्तुले परिवारको वास्तविक मनोभाव ठ्याक्कै बताउँदैनन्। तर बालकको अन्त्येष्टि सामान्य रूपमा मात्रै गरिएको थिएन भन्ने देखाउँछन्।
संग्रहालयका अधिकारीहरूले यसलाई सन्तान गुमाएको परिवारले देखाएको स्नेह र चिन्तासँग जोडेका छन्। त्यसैले यो चिहानले रोमन समाजको एउटा मानवीय पक्षबारे सोच्न बाध्य बनाउँछ।
मृत्यु सामान्य घटना हुन सक्छ। तर त्यसले निम्त्याउने व्यक्तिगत शोक पनि सामान्य नै हुन्छ भन्ने छैन।
इतिहास राजा–महाराजाको मात्र हुँदैन
इतिहास पढ्दा प्रायः युद्ध, राजा, साम्राज्य, भवन र विजयका कथा भेटिन्छन्।
रोमन साम्राज्यको इतिहासमा पनि शासक, सेना र ठूला निर्माणका चर्चा धेरै छन्। तर सिरेन्सेस्टरको सानो कपले अर्कै इतिहास सुनाउँछ।
एउटा सामान्य परिवारको इतिहास।
आफ्नो सन्तानलाई अन्तिम बिदाइ गरेको परिवारको।
चिहानमा भेटिएका वस्तुले त्यो परिवारको आर्थिक हैसियत वा सामाजिक परिचय निश्चित रूपमा खुलाउँदैनन्। तर तिनले बालकको हेरचाह, अन्त्येष्टि संस्कार र मृत्युपछिको जीवनप्रतिको सम्भावित विश्वास बुझ्न मद्दत गर्छन्।
यही कारण पुरातत्त्वविदहरूका लागि घरायसी प्रयोगका सामान्य वस्तु समेत महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। कुनै भाँडोले मानिसले के खान्थे भन्ने बताउन सक्छ। कुनै काइँयोले उनीहरूको शृंगार र व्यक्तिगत जीवनबारे संकेत दिन सक्छ। कुनै खेलौनाले बालबालिकाको संसार बुझ्न सहयोग गर्न सक्छ।
अनि कुनै सानो कपले मृत्युसँग जोडिएका विश्वास र मानवीय सम्बन्धबारे प्रश्न उठाउन सक्छ।
कोरिनियम संग्रहालयको यस वर्षको प्रदर्शनीले पनि यही पक्ष उजागर गरेको छ।
सिरेन्सेस्टर इतिहास महोत्सवकी निर्देशक जेस यारोले यी वस्तु फेरि सँगै प्रदर्शन हुनु विशेष र भावुक क्षण भएको बताएकी छन्।
उनका अनुसार यस्ता वस्तुले आजका मानिसलाई शताब्दीयौंअघि त्यही सहरमा हिँडडुल गर्ने मानिसहरूसँग जोड्छन्।
***
